Arial
Calibri
Courier New
Lucida Cons.
Lucida S.
Palatino L.
Tahoma
Times
Verdana

-2|-1|N|+1|+2

Sarufi za Kiswahili

SARUFI

Sarufi nimfumo na kanuni za lugha zinazomwezesha mtumiaji wa lugha kuitumia lugha husika kwa usahihi. Mfumo huo humwezesha mzungumzaji kutunga sentensi zisizo na kikomo ambazo hukubalika na wazawa wa lugha wanaoifahamu lugha hiyo barabara. Hivyo ni dhahiri kwamba kila lugha ya mwanadamu huwa na mpangilio na sheria zinazoilinda ili kuifanya kuwa toshelevu na sanifu, na uzingatiwaji wa kanuni na taratibu hizo kwa mtumiaji humfanya na kumtambulisha kama mmilisi wa lugha hiyo.

Sheria za lugha zimegawanyika katika makundi manne yanayojulikana kama matawi ya Sarufi ambayo ni pamoja na; matamshi, maumbo, muundo na maana.

1. SARUFI MATAMSHI

Sarufi matamshi ni tawi la sarufi ambalo limejikita katika kuchunguza sauti na matamshiyanayotumika katika lugha Fulani na kulinda matumizi sahihi ya matamshi hayo baina ya watumiaji wa lugha hiyo. Lugha ya Kiswahili kama zilivyokuwa lugha zote duniani ina matamshi ya aina mbili; Irabu na konsonanti.

A. Irabu

Irabu ni aina ya vitamkwa ambavyo hutolewa pasi na kuwepo kizuizichochote katika mkondo hewa utokao mapafuni ukipitia katika chemba ya kinywana chemba ya pua kwenda nje. Lugha ya Kiswahili inazo Irabu tano ambazo ni; /a/, /e/, /i/, /o/, na /u/.

B. Konsonanti

Konsonanti ni aina ya sauti ambazo hutamkwa kwa kuzuia mkondo hewa kutoka mapafuni, ukipitia chemba ya kinywa na chemba ya pua kwenda nje. Katika lugha ya Kiswahili zipo jumla ya konsonanti zifuatazo; /b/, /ch/, /d/, /dh/, /f/, /g/, /gh/, /h/, /j/, /k/, /l/, /m/, /n/, /ny/, /ng'/, /p/, /r/, /s/, /sh/, /t/, /th/, /v/, /w/, /y/ na /z/.

2. SARUFI MAUMBO

Hili ni tawi la sarufi ambalo hujishughulisha na uchunguzi wa maumbo mbalimbali ya maneno katika lugha ya Kiswahili. Maumbo hayo ni; silabi, mofimu na neno lenyewe.

A. Silabi

Silabi ni kipashio cha kifonolojia kinachohusu matamshi ambacho kwacho sauti za Lugha hutamkwa mara moja kwa pamoja kama fungu moja la sauti. Kuna aina mbili za silabi, yaani silabi fungenasilabi huru. Silabi huru ni zile ambazo huishia na irabu.

Kwa mfano; la, ma, kwa, mba, n.k.

Ilhali silabi funge ni zile zinazoishia na konsonanti ambapo katika lugha ya Kiswahili ni nadra kuzipata maana lugha hii inatumia silabi huru lakini hupatikana katika maneno ya Kiswahili yanayokopwa kutoka katika lugha nyingine.

Kwa mfano: alhamisi – a-l-ha-mi-si; taksi - ta-k-si

Miundo ya Silabi za Kiswahili

  1. Muundo wa irabu peke yake (I) - Yapo maneno katika lugha ya Kiswahili yanayoundwa na irabu peke yake kama silabi. Mfano; u+a = Ua, o+a = Oa, a+u = Au, n.k.
  2. Muundo wakonsonanti pekee (K) – Kiswahili hakina maneno mengi yanayoundwa na silabi pekee isipokuwa maneno machache ambayo huwa ni ya nazali /M/ na /N/ na huwa zinatumika ama mwanzoni au katikati ya neno. Mfano; m+ke = Mke, m+bwa = Mbwa, n+chi = Nchi n.k.
  3. Muundo wa konsonanti na irabu (KI) – Katika muundo huu konsonanti hutangulia irabu. Mfano; b+a = Ba, k+a = Ka n.k.
  4. Muundo wa konsonanti mbili na irabu (KKI) – Katika muundo huukonsonanti mbili hutangulia irabu. Mara nyingi konsonanti ya pili huwa ni kiyeyusho. Mfano; k+w+a = Kwa, m+w+a = Mwa, b+w+a = bwa, n+d+e = Nde, n.k.
  5. Muundo wa konsonanti tatu na irabu (KKKI) – Muundo wa namna hii hujitokeza katika maneno machache. Mfano; Bambwa, Tingwa, Tindwa, Mbwa, n.k.
  6. Muundo wa silabi funge – Huu hujitokeza katika maneno machache ambayo huwa ya mkopo. Mfano; Il-ha-li = Ilhali, Lab-da = Labda

B. Mofimu

Mofimu ni kipashio kidogo kabisa cha lugha ambacho kina uwezo wa kusitiri maana ya neno ambalo kwalo limeundwa. AU ni kipashio kidogo kabisa cha lugha chenye maana kisarufi.

AINA ZA MOFIMU

Mofimu huru ni aina ya mofimu ambayo huweza kusimama pekee na kujitosheleza kimaana yaani huwa na sifa ya neno. Mfano; mama, Baba, Dada, Kaka, Mjomba, Shangazi n.k. Kwa kuangalia utagundua kuwa mofimu huru haziwezi kugawanyika zaidi na kubeba maana kisarufi, kwa maana kwamba mofimu 'baba' ikigawanywa ba-ba, 'ba' hii haina maana yoyote kisarufi zaidi ya kuwa silabi.

Mofimu tegemezi ni aina ya mofimu ambayo huweza kuvunjwavunjwa na kubeba maana kisarufi, mofimu tegemezi hutegemeana ili kuleta maana kamili ya neno.

Mfano; neno 'anakula' limeundwa na mofimu zifuatazo:- [a-na-kul-a] ambazo kila moja hubeba dhana Fulani ya kisarufi.

VIAMBISHI

Ni mofimu zinazopachikwa nyuma au mbele ya mzizi wa neno ili kubadilisha dhana ya neno. Kwa kuwa mofimu hizo hupachikwa sehemu mbili tofauti, tunapata aina mbili za viambishi kwa mujibu wa nafasi zake katika nenoyaani; viambishi awaliambavyo hupachikwa mwanzoni au nyuma ya mzizi wa neno,viambishi katiambavyo hupachikwa katikati ya neno (Kiswahili hakina viambishi hivi) na viambishi tamatiambavyo hivi hupachikwa mbele au mwishoni mwa mzizi wa neno. Mfano:

VIAMBISHI AWALI MZIZI WA NENO VIAMBISHI TAMATI NENO JIPYA
A na chez ew a Anachezewa
Wa li chez ean a Walichezeana
Tu ta chez e a Tutachezea
  1. Viambishi awali Hivi hupachikwa kabla ya mzizi wa neno na huwa ni vya aina tisa:
    1. Viambisha awali vya nafsi- hivi hudokeza upatanishi wa nafsi katika kitenzi, zipo nafsi tatu, nafsi ya kwanza, ya pili, nay a tatu.
      NAFSIUMOJAUWINGI
      Ya KwanzaNi-Tu-
      Ya PiliU-M-
      Ya TatuA-Wa-
      Mfano: Ninalima, Tunacheza
    2. Viambishi awali vya ngeli — hivi hupatikana mwanzoni mwa nomino au vivumishi ili kudokeza hali ya umoja na uwingi.
      Mfano: Mtu (umoja) — Watu (uwingi); Msafi (umoja) – Wasafi (uwingi)
    3. Viambishi awali vya ukanushi - hivi hudokeza hali ya uhasi wa tendo. Huwakilishwa na mofimu (ha-) na (si-)
      Mfano: Amekula (uyakinifu) – Hajala (ukanushi), Nakula (uyakinifu) – Sili (ukanushi)
    4. Viambishi awali vya Njeo - hivi hudokeza nyakati mbalimbali ambazo ni wakati uliopita, uliopo na ujao.
      NYAKATIMOFIMU
      Uliopo-na-
      Uliopita-li-
      Ujao-ta-
      Mfano: Mlituona, Utakuja
    5. Viambishi awali vya hali — hivi hudokeza hali mbili za nyakati ambazo ni mazoea ambayo huwakilishwa na mofimu {hu} na timilifu inayowakilishwa na mofimu {me}.
      Mfano: Hucheza, Amelima
    6. Viambishi awali vya masharti — hivi hudokeza hali ya masharti au uwezekano katika tendo. Mofimu hizo ni kama –ki-, nge-, ngali- n.k.
      Mfano: Ukija, Ungekuja, Angalimkuta
    7. Kiambishi cha urejeshi wa mtenda (kiima) — mhiki hudokeza urejeshi wa nomino inayotenda katika kitenzi.
      Mfano: Aliyekuja {-ye-} hudokeza urejeshi wa mtenda.
    8. Kiambishi kiwakilishi cha mtendwa au mtendewa (shamirisho) — hivi huwakilisha mtendwa au mtendewa wa jambo.
      Mfano; Nilimpiga, Uliukata, Nimeipenda, Wameniteta.
    9. Kiambishi awali cha kujirejea (kujitendea) — hiki huwakilishwa na mofimu (-ji-)
      Mfano: kujipenda
  2. Viambishi tamati — Hivi hudokeza kauli mbalimbali za vitenzi.
    Mfano: Anacheza — Kutenda; Unachezwa — Kutendwa; Utachezewa — Kutendewa; Nimemlia — Kutendea; Wamewasomesha — Kutendesha n.k.
Mzizi Kiambishi cha Kauli Kiambishi tamati maana Neno jipya Kauli Viambishi vya kauli
Chez a Cheza Kutenda -a
e a Chezea Kutendea -e-
Pig ian a Pigiana Kutendeana -ian-/-ean-
iw a Pigiwa Kutendewa -iw-/ew-
Som esh a Somesha Kutendesha -ish-/esh-
eshw a Someshwa Kutendeshwa -ishw-/eshw-
Lim ik a Limika Kutendeka -ik-/-ek-
an a Limana Kutendana -an-
w a Limwa Kutendwa -w-

DHANA YA MZIZI NA SHINA LA KITENZI

Mzizi wakitenzi ni sehemu ya neno inayobakia mara baada ya kuondoa viambishi vyote vya awali na tamati katika neno hilo. Mfano: - a-na-chez-a {-chez-}, m-ku-lim-a {-lim-}

Mzizi funge ni ule ambao hauwezi kujikamilisha kimaana yaani hauwezi kusimama kama neno. Mfano; -lim-, -chez-, -imb- n.k.

Mzizi huru ni ule ambao huweza kusimama kama neno na ukichanganuliwa zaidi hupoteza maana yake ya msingi. Mfano; Kinu, Kazi, Arifu, Sali n.k.

Shina la kitenzi ni sehemu ya neno ambayo huongezwa viambishi fuatishi (tamati) au nisehemu ya neno ambayo hubakia baada ya kuondolewa viambishi tangulizi. Mfano:- chez+a = cheza, lim+a = lima. Sehemu hii ya neno hutumika kuundia neno jipya. Shina sahili – hili ni shina ambalo huundwa na mofimu moja tu ambayo ni mzizi wa neno hilo, huwa ni mofimu huru, Mfano; Kesho, jana, kitabu, jarida n.k.

Shina changamano – shina hili huundwa na mzizi na kiambishi tamati maana. Mfano; cheka, lala, lia, kula n.k.

Shina ambatani – shina hili huundwa na mofimu mbili ambazo ni huru. Mfano; mwana + kwenda = mwanakwenda, mbwa + mwitu = mbwamwitu

UAMBISHAJI NA MNYUMBULIKO WA MANENO

Uambishaji

Uambishaji ni ule utaratibu wa kuongeza viambishi katika mzizi wa neno, ili kulipa neno maana ya ziada. AU ni hali ya kubadilishabadilisha mofimu katika mzizi wa neno ili kuonesha upatanisho wa kisarufi katika tungo hiyo.

Kiambishi

Kiambishi ni sehemu (mofu) ambayo huambikwa kwenye mzizi wa neno ili kulipa neno hilo maana ya ziada. Tunapopachika viambishi hivyo mwanzoni mwa mzizi wa neno hali hiyo huitwa ‘uambishaji’. Uambishaji upo wa aina mbili; Unyambuaji au unyambulishi: Huu ni aina ya uambishaji unaosababisha neno kubadilika kutoka kategoria moja hadi nyingine. Na Mnyambuliko: Ni aina ya uambishaji ambao huhusisha kurefusha nenona kuliweka katika hali tofauti za katagoria ileile.

Uambishaji wa kategoria mbalimbali za maneno

Uambishaji wa vitenzi – Uambishaji wa vitenzi hujitokeza kwa kutegemea dhima tofauti tofauti za mofimu kama vile:

  1. Viambishi vya nafsi
  2. Viambishi vya njeo
  3. Viambishi vya ukanushi
  4. Viambishi vya urejeshi
  5. Viambishi vya hali
  6. Na viambishi vya kujitendea

Mfano: mzizi –lim- unaweza kupachikwa viambishi hivyo na kuweza kubadilika kidhana kama ifuatavyo:

A-na-lim-a

Hu-lim-a

U-me-lim-a

Ni-na-vyo-lim-a n.k.

Uambishaji wa majina Uambishaji wa majina huwa unazingatia upatanisho wa kisarufi kimofolojia ambao hujikita katika kuangalia alomofu tofauti zinazowakilisha ngeli moja katika umoja na uwingi wa majina hayo.

Kwa mfano:

UMOJA WINGI ALOMOFU
m-tu wa-tu M/WA
m-ti mi-ti M/MI
ki-ti vi-ti KI/VI
u-gonjwa ma-gonjwa U/MA
Ø-fisadi ma-fisadi Ø/MA
Ø-kaka Ø-kaka Ø/Ø

Uambishaji wa vielezi Vielezi katika lugha ya Kiswahili havitokani na kategoria nyingine ya maneno, bali ni maneno ya kawaida yanayopatikana katika lugha na si rahisi kupachika mofimu yoyote katika maneno hayo isipokuwa vielezi vichache ambavyo hupatikana kwa kupachikwa kiambishi awali cha namna {ki-} katika kivumishi au nomino mfano: ki-jinga, ki-janja, ki-toto, ki-raia, ki-puuzi n.k.

UNYAMBULISHAJI

Ni hali ya kupachika viambishi tamati katika mzizi wa neno. Mofimu hizo huitwa mofimu fuatishi.

Unyambulishaji wa kategoria mbalimbali za maneno ya Kiswahili

  1. Viwakilishi. Mfano: Mimi = miye, Sisi = siye, Ambalo, Ambacho, Ambao, Ambaye n.k.
  2. Majina. Mfano: Nyumba+ni = Nyumbani, Shamba+ni = Shambani, n.k.
  3. Vivumishi. Mfano: Safi = Safisha, Refu = Refusha n.k.
  4. Vitenzi. Mfano: Lima-limika-limishwa-limwa-limiana-limiwa n.k.

Ukitazama kwa makini utangundua kwamba unyambulishaji mara nyingi hubadilisha neno kutoka katika kategoria moja na kuipeleka katika kategoria nyingine.

DHIMA ZA UNYAMBULISHAJI

  1. Kuongeza msamiati wa lugha ya Kiswahili.
  2. Kuzalisha kauli mbalimbali za vitenzi vya Kiswahili.
  3. Hupanua maana ya neno.

TABIA ZA VITENZI VYA KISWAHILI

Vitenzi vya Kiswahili huwa na tabia tofauti tofauti zinazotokana na dhima za mofimu ambazo hupachikwa katika vitenzi hivyo, hivyo kulingana na dhima za mofimu, vitenzi vya Kiswahili huwa na tabia zifuatazo:

  1. Kutambulisha nafsi. Mfano: Anayesoma
  2. Kutambulisha tendo. Mfano: Cheza, Lima, Imba n.k.
  3. Kutambulisha wakati. Mfano: Ulikuja
  4. Kutambulisha hali ya uyakinishi na ukanushi. Mfano: Anacheka – Hacheki.
  5. Kutambulisha kauli mbalimbali za tendo. Mfano: cheza-chezwa-chezewa-chezeka n.k.
  6. Kutambulisha hali ya tendo. Mfano: Huimba, Amekula.
  7. Kuonesha urejeshi wa mtenda, mtendwa na mtendewa ambao hujidhihirisha katika ngeli ya nomino iliyotajwa kwa kuzingatia upatanisho wa kisarufi. Urejeshi huo ni wa O-rejeshi. Katika urejeshi huo vitenzi hubeba viambishi ngeli vya –O- isipokuwa kama nomino ni ya ngeli ya kwanza umoja ambapo hutumia –e- badala ya –O-.

Mfano:

NGELI KIAMBISHI CHA O- REJESHI MFANO
A-WA -YE- na -O- Aliyepiga / Waliokuja
U-I -O- na -YO- Uliokatwa / Iliyokatwa
LI-YA -LO- na -YO- Lililochanika / Yaliyochanika
KI-VI -CHO- na -VYO- Kilichovunjika / Vilivyovunjika
I-ZI -YO- na -ZO- Iliyofungwa / Zilizofungwa
U-ZI -O- na -ZO- Uliokatika / Zilizokatika
U-YA -O- na -YO- Ulionipata / Yaliyonipata
KU -KO- Kulikotokea
PA-MU-KU PO-MO-KO Pale alipoingia / Mule alimotokea / Kule alikofunga

ZOEZI

  1. Fafanua dhana ya sarufi kisha eleza tanzu zinazoijenga.
  2. Eleza umuhimu wa kujifunza sarufi ya Kiswahili.
  3. Onesha tofauti iliyopo kati ya irabu na konsonanti.
  4. Eleza maana ya silabi na uoneshe kwa mifano miundo mitano ya Silabi za Kiswahili.
  5. Nini maana ya mofimu? Fafanua aina zake.
  6. Bainisha dhima za kila mofimu katika maneno yafuatayo:
    1. Anakula
    2. Waliokutafuta
    3. Tulipokukosa
    4. Nikikukumbuka
    5. Aliyempigia
    6. Hakufika
    7. Huimba
    8. Mnavyopendana
    9. Amemtukana
    10. Ungelifika
  7. Nini maana ya uambishaji na mnyumbulkiko wa maneno? Onesha jinsi dhana hizo zinavyochangia kukuza lugha.
  8. Eleza kauli mbalimbali za vitenzi vya lugha ya Kiswahili.
  9. Pachika viambishi ngeli vya O- rejeshi katika vitenzi vifuatavyo ukibainisha umoja na uwingi:
    1. Chura amekufa
    2. Kitabu kimechanika
    3. Meza imevunjika
    4. Daftari limechanika
    5. Simu imeita
    6. Ameingia mahali humu
    7. Amepitia pale
    8. Imevunjiwa kule
  10. Neno

Ni silabi au mkusanyiko wa silabi zinazotamkwa au kuandikwa ambazo huwa na maana (maana yaweza kuwa ni ya kileksika au kisarufi).

AINA ZA MANENO

1. NOMINO

Ni aina ya neno ambalo hutaja mtu, kitu, mahali, hali na kitendo. Mfano; Mwajuma, Kalamu, Mwanza, Udakitari, Kulima n.k.

Aina za nomino:

Nomino za pekee: Nomino za pekee hutaja na kutambulisha nomino mahsusi na za kipekee. Yaani kuwa kitu ni hicho na wala si chengine chochote. Hizi ni nomino zinazohusisha majina kama vile ya watu, nchi, miji, mito, milima,maziwa na bahari. Herufi za kwanza za nomono za pekee huwa kubwa hata kamanomino hizi zinapatikana katikati ya sentensi. Mfano; baba, Asha, Tanzania, Dodoma, Kilimanjaro, Victoria n.k.

Nomino za jamii: Hizi kwa jina jengine huitwa nomino za jumla. Nomino hizihazibainishi wazi wazi vitu ambavyo habari zake zinatolewa. Kwa mfano ikiwa nimtu, mahsusi hatambuliwi. Haituambii kama ni Kelvin, Tuafu ama Zawadi.Ikiwani ziwa halitambuliwi kama ni Michigan , Victoria au Nyasa, yaani hutaja vitubila kutaja umahsusi wake kama ilivyo katika nomino za pekee. Hizizinapoandikwa si lazima zianze kwa herufi kubwa isipokuwa zimetumiwamwanzoni mwa sentensi au zimetumika kama anuani ya kutajia kitu kama vileMkuu wa Sheria. Katika mfano huu ‘sheria’ kwa kawaida ni nomino ya kawaida,lakini hapa inaanza kwa herufi kubwa kwani inataja anuwani ya kipekee. Mfano wa nomino za kawaida ni; Mwanafunzi, Mwalimu, Mnyama, Mtazamaji, Askari n.k.

Nomino za kawaida: Kundi hili la nomino hutumia kigezo cha uwezekano wakuhesabika kuziainisha. Hapa tunatofautisha kati ya nomino zinazowakilisha vitu vinavyohesabika kwa upande mmoja, na vile visivyohesabika kwa upande mwengine. Nomino ya vitu vinavyohesabika vitanda, nyumba, vikombe vitabu kadahlika. Zile zisizohesabika hurejelea vitu ambavyo hutokea kwa wingi na haviwezi kugawika, kwa mfano maji, mate, makamasi, maziwa, moshi, mafuta. Aghlabu nomino hizo huwa sawa katika umoja na wingi.

Nomino za kitenzi jina: Hizi ni nomino zinazohusu vitenzi . Huundwa kwa kuongezwa kiambishi {ku-} cha unominishaji kwenye mzizi wa kitenzi cha kitendo halisi ili kukifanya kiwe nomino. Mfano; Kulima, Kucheza, Kuimba n.k.

Nomino dhahania: Hizi ni nomino ambazo hurejelea vitu vinavyoweza kuhusika na mwanaadamu kupitia milango ya hisia kama macho, mapua, masikio vidole na ulimi- yaani vitu ambavyo haviwezi kushikika, kuonekana, na kuonjeka. Mfano; Vita, Njaa, Ugonjwa, Shetani, Mungu n.k.

2. VIVUMISHI

Ni maneno ambayohutoa ufafanuzi au maelezo ya ziada kuhusu jina ili kuitambulisha vyema.

Aina za vivumishi:

Vivumishi vya sifa: hutoa sifa za nomino /kiwakilishi cha nomino. Sifa hizi huweza kuwa nzuri, mbaya au yoyote ile.Mfano; mzuri, mbaya, mrembo n.k.

Vivumishi vya idadi: vinaweza kujitokeza katika aina tatu ndogondogo.Vivumishivya aina hii hutoa taarifa kuhusu idadi ya nomino ambazo kiwango chakekimetajwa. Mfano; wawili, watano, wengi, wachache n.k.

Vivumishi vya kumiliki: Ni vivumishi vinavyoonesha kuwa kitu fulani kina milikiwa na mtu au kitu chengine. Mfano;yangu, yake, yako, kwetu n.k.

Vivumishi Vioneshi: Vivumishi vya aina hii huonyesha mahali au upande kitu kilipo. Vivumishi vya aina hiihujengwa na mzizi {h} kwa vitu vilivyopo karibu na mzizi {le} kwa vitu vilivyo mbali. Mfano; hapa, pale n.k.

Vivumishi vya kuuliza: Hivi ni vivumishi ambavyo hufafanua nomino kwa kuuliza habari zake. Hujibu swali “gani? ipi? ngapi?”

Vivumishi vya pekee: Vivumishi hivi huitwa vya pekee kwa sababu kila kimojawapo huwa na maana maalumu. Pia kila kimojawapo huchukua upatanisho wake wa kisarufi kulingana na ngeli yanomino ambayo kinaivumisha. Mizizi vivumishi hivi ni -ote, -o-ote, -enye, -enyewe, -ingine, -ingineo, -ote. Huonyesha ujumla wa kitu au vitu-o-oteKivumishi cha aina hii kina maana ya “kila”, “bila kubagua”– enyeKivumishi cha aina hii hutumika kuleta dhanna ya umilikishaji nomino Fulani. –enyeweKivumishi cha aina hii hutumika kuisisitiza nomino fulani.– ingineKivumishi cha aina hii huonyesha/huonesha ‘tofauti na’ au ‘zaidi ya’ kitu Fulani. – ingineoKivumishi cha aina hii hutumika kuonesha/kuonyesha ziadi.

Vivumishi vya A- unganifu: Vivumishi vya aina hii huundwa kwa mzizi wa kihusishi a- unganifu. Kihusishi hikihuandamana na nomino kuunda kirai husishi ambacho huvumisha nomino iliyotajwaawali. Vivumishi vya aina hii hutumika kuleta dhanna zifuatazo: -Umilikaji-Nafasi katika orodha. Mfano; wa kwangu, wa Juma, ya tano ya Sita n.k.

3. VIELEZI

Maana ya vielezi: Vielezi ni maneno yanayofafanua vitenzi, vivumishi auvielezi vyengine. Huweza kuarifu kitendo kilichotendeka kilitendeka wapi , namnagani na hata mara ngapi?

Aina za vielezi

Vielezi vya namna au jinsi. Vielezi vya namna hii huonyesha jinsi au namna kitendo kilivyotendeka. Vielezi vyanamna vipo vya aina kadhaa.

Vielezi vya idadi. Vielezi vya namna hii huonyesha kuwa kitendo kilitendeka mara fulani au kwa kiasifulani. Mfano; amempiga mara mbili.

Vielezi vya mahali. Vielezi vya namna hii huonyesha mahali ambapo kitendo kinatokea.Huweza kudokezwakwa viambishi au kwa maneno kamili. Mfano; amekaa jikoni.

Vielezi vya wakati:Vielezi vya namna hii huonyesha wakati wa kutendeka kwa kitendo.Huweza kutokeakama maneno kamili au hodokezwa kwa kiambishi {po.}Mfano; alimkaribisha alipokuja.

4. VITENZI

Kitenzi ni neno linaloeleza jambo lililotendwa au lililotendeka. Kitenzi huarifu lililofanyika au lililofanywa na kiumbe hai chochote kinachoweza kutenda jambo. Kitenzi cha Kiswahili huundwa na mzizi pamoja na viambishi vyenye uamilifu wa aina tofauti.

AINA ZA VITENZI

Vitenzi vikuu (T): Vitenzi vikuu ni vile ambavyo hubeba ujumbemuhimu wa kiarifu cha sentensi. Mfano; Mtoto amekuja.

Vitenzi visaidizi: Hivi hutoa taarifa ya kusaidia vitenzi vikuu. Hutoa taarifa kama vile uwezekano , wakati, hali n.k. Vitenzi visaidizi daima hutumika na vitenzi vikuu, ndivyo vinavyobeba viambishi vya wakati. Mfano; Alikua anacheza, Huwa namfurahia.

Vitenzi vishirikishi: Hivi ni Vitenzi ambavyo hufanya kazi ya kuunga sehemu mbili za sentensi. Havichukui viambishi vya nafsi, njeo ama hali.Vitenzi vishirikishi ni vya aina mbili, ambavyo nikitenzi kishirikishi “ni” cha uyakinishi na kitenzi shirikishi “si” cha ukanushi.

Kazi za kitenzi kishirikishi

  1. - kushirikisha vipashio vingine katika sentensi
  2. - kuonesha tabia fulani iliyopo au isiyokuwepo ya mtu fulani au kitu fulani
  3. - kuonyesha cheo au kazi anayofanya mtu
  4. - kuonyesha sifa za mtu
  5. - kuonyesha umoja wa vitu au watu
  6. - kuonyesha mahali
  7. - kuonyesha umilikishi wa kitu chochote.

5. KIWAKILISHI

Kiwakilishi ni aina ya neno linaloweza kutumika badala ya jina . AINA ZA VIWAKILISHI Viwakilishi vya kuuliza/viwakilishi viulizi ambavyo huashiriwa na mofu / kiambishi {-pi} ambavyo katika tungo hutanguliwa na kiambishi ngeli cha jina husika. Mfano- Mtoto yupi Wiwakilishi vya urejeshi ambavyo vinajengwa na shina amba pamoja na vipande vidogo vidogo –ye-, -o-, -cho-, vyo, lo, po, mo, ko n.k ambavyo vinachaguliwa kilingana na ngeli ya majina yanayorejeshwa navyo. Viwakilishi vya idadi: Viwakilishi hivi hutuarifu kuhusu idadi ya nomino hiyo huweza kuwa kamili (halisi) au ya jumla. Mfano; Wengi wamekuja Viwakilishi vya pekee:-Hivi ni aina ya vivumishi vya pekee kuwakilisha nomino. Hufuata sheria za upatanisho za nomino zinazowakilishwa. Viwakilishi vya A-unganifu:-Viwakilishi hivi huundwa kwa kihisishi cha A-unganifu kusimamia nominoiliyomilkiwa, inayochukuwa nafasi fulani katika orodha au nomino ya aina fulani.Kihisishi a-unganifu huandamana na nomino kuunda kirai husishi ambacho husimamamahali pa nomino.

6. VIUNGANISHI

Ni maneno, kikundi cha maneno au kiambishi chenye kuunganisha maneno, kirai, kishazi au sentensi.Dhima ya kiunganishi ni kuunga vipashio viwili au zaidi vyenye hadhi sawa kisarufi. Aina za viunganishi: · Viunganishi huru: hivi ni viunganishi vinavyosimama pekee katika tungo, katikati ya vipashio vinavyo ungwa. Hujumuisha: - -Viunganishi nyongeza/vya kuongeza. Mfano; Tena,Na,Zaidi ya n.k. - Viunganishi vya sababu/visababishi. Mfano; Kwa kuwa,kwa sababukwa vile, kutokana na, n.k. - Viunganishi linganishi/vya kinyume. Mfano; Ingawa, Japokuwa, Lakini n.k. - Viunganishi vya wakati. Mfano; kasha, baadaye, Halafu, Baada ya n.k. - Viunganishi vya masharti. Mfano; Kama, Ikiwa, Iwapo n.k - Viunganishi vihusishi Mfano; Cha, La, Wa, Za n.k. · Viunganishi tegemezi: Ni viambishi ambavyo hutiwa katika kitenzi cha kishazi tegemezi ili kukiunga na kitenzi kikuu cha kishazi huru ambavyo kwa pamoja huunda sentensi changamano au shurtia. Mfano; -ye-, -po-, -ki-, -cho- na -nge-.

7. VIHUSISHI

Ni maneno ambayo huonyesha uhusiano uliopo baina ya neno moja na jengine.Vihusishi aghlabu huonyesha uhusiano kati ya nomino au kirai nomino na maneno mengine. Mambo mbalimbali yanayoweza kuonyeshwa na vihusishi - huonyesha uhusiano wa kiwakati - huonyesha uhusiano wa mahali - huonyesha uhusiano wa kulinganisha - huonyesha uhusiano wa umilikaji - huonyesha uhusiano wa sababu/kiini Aina za vihusishi -vihusishi vya wakatiMfano; kabla ya, baada ya n.k -vihusishi vya mahaliMfano; chini ya, juu ya, ndani ya, mbele ya n.k. - vihusishi vya ulinganishi/ vya kulinganisha Mfano; kuliko, zaidi ya n.k. -vihusishi vya sababu/ kusudi/nia Mfano; kwa sababu ya, kwa ajili ya n.k. -vihusishi vya ala (kifaa)-Mfano; kwa - vihusishi vimilikishi Mfano; cha, za n.k. -vihusishi vya namna/jinsi/hali Mfano; moto wa kuotea mbali, macho ya mviringo Matumizi ya ziada ya kihusishi “kwa” -kihusishi hiki huonyesha mahali au upande -kihusishi hiki huonyesha sababu au kisababishi cha jambo -kihusishi hiki huonyesha wakati -kihusishi hiki huonyesha sehemu Fulani ya kitu kikubwa -kihusishi hiki hutumika kuonyesha ‘nia ya pamoja na’ -Kihusishi hiki huonyesha jinsi kitendo kilivyotendeka
Источник: http://e-kayumba.blogspot.com/(1)
http://e-kayumba.blogspot.com/(2)
http://e-kayumba.blogspot.com/(3)
http://e-kayumba.blogspot.com/(4)